Alfabet indeksu aktów metrykalnych

Niedawno pisałam o numeracji aktów metrykalnych w indeksach. Tym razem kilka słów o tym, w jakiej kolejności osoby zapisywane są w indeksach ksiąg metrykalnych czy też, jak szukać kogoś w indeksie: po nazwisku czy inaczej.

Ostatnio przeglądałam księgi metrykalne z terenów Kujaw, w których nie po raz pierwszy w moich poszukiwaniach natknęłam się na kolejny ewenement w księgach, na który czasem można natrafić nie tylko zresztą na Kujawach.

Problem ten nie pojawia się ani w Galicji, gdzie indeksów w księgach po prostu nie ma ani na terenach zaboru pruskiego. W tym ostatnim przypadku wynika to zarówno z tego, że indeksy nie zawsze były spisywane ale także z tego, że alfabet łaciński zachowuje w miarę tę samą kolejność liter niezależnie od języka (w tym przypadku mówimy o języku polskim) oraz z tego, że językiem zapisu w księgach metrykalnych rzymskokatolickich była nadal łacina lub czasami język polski – nie było więc zmiany języka tak znacznej, jak w zaborze rosyjskim. Kiedy zmiana nastąpiła – na przykład przy pojawieniu się ksiąg stanu cywilnego, które prowadzone były wyłącznie w języku niemieckim – to kolejność liter w alfabecie pozostała w zasadzie taka sama.

Kuriozalne zjawisko, choć trzeba o nim pamiętać, gdyż czasem pojawia się w księgach, polegało na tym, że mimo iż rejestrację prowadzono w języku rosyjskim, to – jeśli chodzi o kolejność alfabetyczną w indeksie – stosowano kolejność taką samą jak w alfabecie polskim. Wytłumaczeniem takiego kuriozum może być chyba to, że być może była to forma małego sabotażu w stosunku do zaborcy. Być może wynikało to jedynie z trudności z zapamiętaniem kolejności liter w cyrylicy, która nie jest identyczna z kolejnością w alfabecie łacińskim. Pewne grupy liter znajdują się w obydwu alfabetach mniej więcej w tym samym miejscu i w tej samej kolejności. Ale wiele liter znajduje się w każdym z alfabetów w zupełnie innym miejscu, jak na przykład litera „w”, która w alfabecie polskim jest prawie na samym końcu a w cyrylicy jest trzecią literą. Jest też wiele liter, które nie występują w języku polskim.

Pod spodem podaję kolejność liter w alfabetach polskim i rosyjskim – podkreśliłam te litery, które w obydwu alfabetach występują koło siebie i w tej samej kolejności. Nie wpisywałam też liter ze znakami diakrytycznymi, od których nie zaczynają się nazwiska w języku polskim.

А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O P Q R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż

Warto o tych różnicach pamiętać. Ciekawym przykładem jest litera „я”, która zastępuje dwie litery w języku polskim: „ja” i będzie się pojawiać w nazwiskach takich jak Jabłoński itd. Innym przykładem jest litera „щ” która zastępuje aż cztery litery w języku polskim „szcz” i pojawi się na przykład w nazwisku Szcześniak. W takiej sytuacji tego nazwiska nie będziemy szukać pod literą „S”, która w obydwu alfabetach znajduje się mniej więcej w tym samym miejscu i w obrębie liter uporządkowanych w takiej samej kolejności, tylko właśnie pod literą „Щ”, która znajduje się bliżej końca alfabetu.

Niezależnie od użytego alfabetu warto pamiętać, by sprawdzać koniec indeksu, gdyż mogą się tam znajdować nazwiska osób z takich czy innych względów przeoczonych w uporządkowanym indeksie, które dopisano na końcu już bez zachowania kolejności alfabetycznej – to znaczy nie dopisano ich przy danej literze w indeksie tylko po prostu na samym końcu indeksu.

Można też natrafić na indeksy pisane w dwóch wersjach językowych, gdzie po jednej stronie znajduje się indeks w języku polskim – zazwyczaj po lewej, ale niekoniecznie – a po drugiej w języku rosyjskim. Wydaje mi się, że zetknęłam się z obydwoma kolejnościami liter w alfabecie po rosyjskiej stronie indeksu – polskiej i rosyjskiej.

Do tej pory miałam w zasadzie na myśli indeksy, gdzie osoby porządkowane są w kolejności alfabetycznej według nazwisk.

Szczególnie na samym początku funkcjonowania Kodeksu Napoleona można też natrafić w księgach na coś co wydaje się dziś absolutnie zadziwiające. Mianowicie alfabetyczne porządkowanie indeksu aktów urodzenia według imion dzieci, co po prostu zmusza nas do przeczytania wszystkich nazwisk. Oczywiście, losowo może się zdarzyć, że znamy imię osoby szukanej, ale czasami szukamy wszystkich dzieci urodzonych w danej rodzinie i po prostu musimy szukać po nazwisku.

Innym stosowanym rozwiązaniem jest spisywanie indeksu po prostu w kolejności numerów aktów czyli innymi słowy chronologicznej. Wtedy też trzeba po prostu przeczytać cały indeks.
Czasami te indeksy są króciutkie, więc nie jest to duży problem. Ale zdarzają się indeksy urodzeń na kilka stron i wtedy po prostu musimy uzbroić się w cierpliwość.

Nie ma więc jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jak szukać kogoś w indeksie księgi. Wszystko zależy od tego w jaki sposób dany indeks został opracowany. Najczęściej będziemy szukać w spisie nazwisk w kolejności alfabetycznej – tu trzeba pamiętać, że w alfabecie rosyjskim obowiązuje inna niż w alfabecie polskim kolejność wielu liter oraz występują litery, których nie ma w języku polskim. Trzeba wtedy pamiętać, by w przypadku różnic w pisowni tego samego nazwiska w zależności od języka szukać pod taką literą pod jaką nazwisko zostałoby zapisane w języku rosyjskim a nie pod taką pod jaką było zapisywane w języku polskim. Trzeba też zorientować się, według jakiej kolejności liter w alfabecie / którego alfabetu – niezależnie od języka zapisu – sporządzony został indeks. Musimy być też przygotowani na czytanie całego indeksu w sytuacji, kiedy nie zastosowano spisu alfabetycznego według nazwisk.

24 III 2018

Grażyna Rychlik

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s